Gębarowicz Mieczysław

Wspomnienie w 25. rocznicę śmierci (17 grudnia 1893 r. - 2 września 1984 r.)

Wielki patriota, wybitny uczony, znakomity historyk sztuki, ostatni dyrektor lwowskiego Ossolineum zasłużony w ratowaniu polskich dóbr kultury we Lwowie urodził się w Jarosławiu, ale od czasu podjęcia w 1912 r. studiów na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza trwale związał swe życie ze Lwowem.

Studia, na których kształcił się równolegle z zakresu historii sztuki i historii, ukończył po kilkuletniej przerwie spowodowanej wojną, uzyskując w 1921 r. stopień doktora. Już od 1920 r. pracował jako asystent w katedrze Historii Polski lwowskiego uniwersytetu. W 1922 r. podjął pracę w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, początkowo przy opracowaniu Biblioteki Pawlikowskich, a w latach następnych jako kustosz wchodzącego w skład Ossolineum Muzeum Lubomirskich. W 1928 obronił rozprawę habilitacyjną, zaś w 1936 r. został mianowany profesorem na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza. W latach 1923-1938 wykładał również historię sztuki na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej. W okresie międzywojennym odbył kilka podróży naukowych do różnych krajów zachodniej Europy. W pierwszych miesiącach II wojny światowej - od września do grudnia 1939 r. - był jednym z trzech kustoszy zarządzających wspólnie w tym trudnym czasie ZNiO. Po formalnym wcieleniu zbiorów ossolińskich do struktur Akademii Nauk Ukraińskiej SRR i likwidacji Muzeum Lubomirskich przez pewien czas kierował nowo zorganizowanym Gabinetem Sztuki, w skład którego weszły artystyczne zbiory ossolińskie. Od 1941 r., gdy do Lwowa wkroczyli Niemcy, stanął na czele dawnego Ossolineum, zarówno z nominacji okupacyjnych władz niemieckich, jak i (od 1943 r. jako dyrektor) z polecenia ostatniego kuratora literackiego ZNiO księcia Andrzeja Lubomirskiego. W tym czasie starał się ratować przed zniszczeniem i rozproszeniem polskie dobra kultury - m.in. cenne księgozbiory różnych instytucji i osób prywatnych. Wobec zbliżającego się frontu zorganizował z ZNiO transporty ewakuacyjne. Wywieziona w ten sposób część ossolińskich zbiorów odnaleziona została po wojnie na Dolnym Śląsku i trafiła do Zakładu odtworzonego w 1946 r. we Wrocławiu. Sam, po zakończeniu działań wojennych, pozostał we Lwowie na straży polskich muzealiów i archiwaliów, walcząc o ich rewindykację z Ukrainy. Początkowo pełnił kierownicze funkcje w dawnych zbiorach ossolińskich i na uniwersytecie. W 1950 r. jako „niepewny politycznie” zwolniony został z pracy, a w latach następnych zezwolono Mu jedynie zajmować niskie stanowiska w kulturalnych placówkach lwowskich. Dopiero na początku lat 60. uznano Jego stopnie naukowe, jednak wkrótce po opublikowaniu dotyczących przede wszystkim sztuki lwowskiej Studiów nad dziejami kultury artystycznej późnego renesansu w Polsce został w atmosferze nagonki „wyrzucony” na emeryturę.

Profesor Mieczysław Gębarowicz był jednym z najwybitniejszych polskich naukowców, który po II wojnie światowej z wyboru, świadomie, pozostał i ciężkich warunkach, mimo szykan czy odmawiania dostępu do zbiorów i archiwaliów, pracował we Lwowie, prowadząc badania nad tamtejszą sztuką i dokumentując jej powojenne losy. Nazywany był "Papieżem Polonii lwowskiej". Pozostanie we Lwowie nie przeszkadzało Mu utrzymywać żywych kontaktów ze środowiskiem naukowym w Polsce.

Studia na lwowskim uniwersytecie zapewniły Mu gruntowne wykształcenie historyczne, które nie pozostało bez wpływu na Jego warsztat historyka sztuki i rodziło konkretne postulaty metodologiczne skierowane do historyków sztuki. Miał bardzo szerokie zainteresowania naukowe. W latach międzywojennych zajmował się przede wszystkim sztuką średniowiecza, koncentrując się głównie na studiowaniu związków polskiej kultury artystycznej z Europą Zachodnią. Był również badaczem sztuki śląskiej, szczególnie architektury i rzeźby średniowiecznej. W latach 30. diagnozował stan badań i potrzeby nauki polskiej w tym zakresie. Po II wojnie światowej Jego zainteresowania badawcze koncentrowały się w większym stopniu na zjawiskach artystycznych innych terenów, ze szczególnym uwzględnieniem ziem wschodnich i dotyczyły przede wszystkim czasów nowożytnych.

W swym długim życiu w służbie nauki wydał wiele prac z różnych dziedzin. Do ważniejszych publikacji Mieczysława Gębarowicza można zaliczyć wydany w 1934 r. tom uniwersyteckiego podręcznika historii sztuki dotyczący sztuki średniowiecza, monografię Psałterza Floriańskiego (Psałterz Floriański i jego geneza), opublikowane wspólnie z T. Mańkowskim prace o arrasach Zygmunta Augusta (przede wszystkim: Arrasy Zygmunta Augusta), powstałe w latach sześćdziesiątych prace poświęcone sztuce, a zwłaszcza rzeźbie XVI i XVII w. (Studia nad dziejami kultury artystycznej późnego renesansu w Polsce i Szkice z historii sztuki XVII w.), publikacje dotyczące portretu lwowskiego, początków malarstwa historycznego w Polsce czy kulturze sarmackiej.

Liczne prace poświęcił instytucji, z którą najmocniej związał swoje życie, czyli Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich i jego zbiorom. Opracował m.in. Katalog rękopisów Biblioteki im. Gwalberta Pawlikowskiego oraz wiele artykułów dotyczących np. Muzeum Lubomirskich. Jednym z najważniejszych opracowań zbiorów ossolińskich był wydany w 1929 r. wspólnie z Hansem Tietzem w języku polskim i niemieckim katalog rysunków Albrechta Dürera z Muzeum Lubomirskich, który te dzieła wprowadził w obieg naukowy.

W uznaniu ogromnych zasług naukowych i oddania sprawie ochrony zabytków Mieczysławowi Gębarowiczowi zostały zadedykowane wydane w 1972 r. materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki pt. "Funkcja dzieła sztuki".

Do ostatnich dni życia profesor Mieczysław Gębarowicz pracował naukowo. Zmarł 2 września 1984 r. we Lwowie, w wieku 91 lat. Pochowany został na Cmentarzu Łyczakowskim.