Nieznane oblicza Szwecji

NA HORYZONCIE Retrospektywa Jana Troella to niezwykła okazja, aby spojrzeć na szwedzkie kino z nowej, podwójnej, perspektywy. Ceniony na świecie, a słabo znany w Polsce reżyser umiejętnie łączy bowiem cechy artysty totalnego i zaangażowanego społecznie. Troell bywa równocześnie scenarzystą, operatorem, montażystą oraz reżyserem.

Chociaż często ekranizuje wielką literaturę, zawsze znajduje w niej swoje autorskie miejsce. Od wielkiego Ingmara Bergmana odróżnia go głębokie zainteresowanie problememi społecznymi. O ile dla twórcy "Siódmej pieczęci" punktem odniesienia zawsze była sfera metafizyczna czy egzystencjalna, dla Troella jest nim raczej wspólne doświadczenie historyczno-społeczne.

Największe dzieła Troella, jak "Emigranci" czy "Osadnicy", to epickie filmy oparte na powieściach Vilhelma Moberga. Filmy ukazują losy szwedzkich emigrantów w latach wielkiego kryzysu ekonomicznego w drugiej połowie XIX wieku. Wielki temat literacki potraktował Troell z filmową dbałością o historyczne realia, ale i z poetycką wrażliwością na obraz. Zrealizowane na początku lat 70. filmy przypominają o skomplikowanej przeszłości narodu szwedzkiego. Pod powierzchnię spokojnego, dostatniego życia Szwedów, reżyser zagląda również w późniejszych obrazach, przede wszystkim w "Baśniowej krainie" (1988) i "Il Capitano" (1991).

Troella interesuje kino skupione na człowieku. Od połowy lat 90. reżyser kręci przede wszystkim filmy biograficzne, choć nigdy nie rezygnuje z ukazania szerszego kontekstu społecznego, w który uwikłane są losy jednostek. Kontekst ten wydaje się szczególnie istotny w filmie "Hamsun", którego bohaterem jest Knut Hamsun, laureat Literackiej Nagrody Nobla i gorący zwolennik nazistowskiej ideologii. Historia pisarza to nierozwiązana zagadka irracjonalnej fascynacji narodowym socjalizmem, a film Troella podejmuje trud częściowego chociaż rozwiązania tej tajemnicy. Zrealizowana z rozmachem koprodukcja Szwecji, Danii i Norwegii wyjaśnia, dlaczego Troell nazywany bywa sumieniem całej Skandynawii. Romans z nazizmem, wstydliwy epizod historii XX wieku, jest bowiem wspólnym doświadczeniem krajów północnej Europy.

Wyjątkowymi pozycjami w filmografii Troella wydają się filmy "Biały jak śnieg" oraz "Uwiecznione chwile Marii Larsson". Reżyser dał się w nich poznać jako wnikliwy portrecista kobiet odkrywających w sobie wewnętrzną odwagę i pasję. Maria Larsson to postać wykreowana ze wspomnień o dalekiej krewnej żony Troella. Bohaterka filmu zmaga się z wychowaniem siódemki dzieci i z alkoholizmem męża. Kiedy znajduje w szafie wygrany kiedyś aparat fotograficzny, zaczyna patrzeć na świat oczami artystki. Fotograficzna pasja daje Marii nie tylko dodatkowe dochody, ale i osobiste spełnienie. Nigdy jednak nie jest eskapistyczną pokusą. Tłem osobistego dramatu Marii Larsson są burzliwe początki XX wieku: rozprzestrzenianie się po Europie socjalistycznych i anarchistycznych idei oraz wybuch pierwszej wojny światowej. Utrzymane w tonacji starej fotografii "Uwiecznione chwile Marii Larsson" zostały uznane za najlepszy szwedzki film 2008 roku, co świadczy o doskonałej formie Jana Troella.