Bitwa o bitwę, czyli jak wygrać po trupach

Dziewięćset lat mija od bitwy na Psim Polu*, więc rośnie pokusa, żeby spożyć owoce triumfu. Radzie osiedla marzy się pomnik zwycięskiego wodza. Może być w otoczeniu trzech psów. Wojowie Bolesława Krzywoustego już czekają na wymarsz, żeby ponownie męstwo w boju okazać. I nic to, że bitwy nie było

Była za to bitwa o bitwę. Bo Niemcy nie chcieli się pogodzić, że ich rycerze na pobojowisku zostali i zarzucili Polakom szczucie psów na przyjaźń między narodami, a Polacy stanęli murem w obronie największej chwały oręża. Dali się jednak pognębić.

- Na początku lat 80. wyszedł "Atlas historyczny" z ilustracjami Szymona Kobylińskiego. Sensacja na rynku wydawniczym, bo zaznaczono w nim napaść Związku Radzieckiego na Polskę 17 września 1939 roku - mówi dr hab. Krzysztof Ruchniewicz, członek prezydium polsko-niemieckiej Komisji Podręcznikowej. Ale nie to wzburzyło bratni naród NRD, jak wtedy pisano, tylko dwa obrazki do wojny 1109 roku. Na pierwszym psy szykowały się do ogryzania zabitych Niemców, na drugim widać było, jak okrutni Niemcy przywiązali polskich zakładników do maszyn oblężniczych i szykują szturm na Głogów. NRD wystosowała protest i z drugiego wydania psy znikły, a polskich zakładników zastąpiono skórami.

Rycerzy na koniach będzie dwóch

Mamy jednak szansę na rewanż. W listopadzie minionego roku zawiązał się we Wrocławiu Komitet Obchodów 900-lecia bitwy na Psim Polu. I zapowiedział, że w czerwcu znów pobijemy Niemców. Oraz inne atrakcje.

Na razie wszystkich nie znamy, bo sytuacja - jak to na polu bitwy - zmienia się dynamicznie. Pierwsza zmiana dotyczy nazwy komitetu. Na obchody 900-lecia Psiego Pola.

- Bo jedni mówią, że bitwa była, a drudzy, że nie było. Nie chcemy nikogo urazić i stąd ta korekta - tłumaczy zafrasowany przewodniczący Rady Osiedla Bogdan Sierzchuła.

To wybieg godny Machiavellego. Przyczepić się do komitetu nie można, a i tak wiadomo, co świętują. Na pewno nie 900-lecie Psiego Pola. Bo pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1206 roku i jest związana z interesami, jakie książę Henryk Brodaty prowadził z opactwem św. Wincentego na Ołbinie. Władca zamienił Psie Pole - wraz z posiadłościami między rzekami Widawą i Dobrą oraz kościołem - na Oławę. Transakcja wydaje się być korzystna, ale odmładza Psie Pole o prawie sto lat. No i nie daje powodu do wyprowadzania wojów. Ale wojowie wyprowadzeni zostaną. Termin bitwy wyznaczono na 6 czerwca.

Bogdan Sierzchuła: - Rycerzy na koniach będzie tylko dwóch, bo wtedy walczono głównie pieszo, więc reszta wojów będzie potykać się w pojedynkach. Zresztą na dokładną rekonstrukcję bitwy nie mamy szans. Brakuje opisu i czasu na organizację.

W przeddzień walk na miecze rozegra się walka na pióra. Uczeni historycy mają się opowiedzieć, czy są za, czy przeciw naszemu zwycięstwu nad Niemcami. Ale póki co dziatwa w szkołach zapisuje się do konkursów na temat 900-lecia Psiego Pola i zaczyna budować w sobie tożsamość lokalną.

Nie szczuj psa na sąsiada

To nowość, bo przez wieki Psie Pole służyło do budowania tożsamości narodowej. Gwoli ścisłości, nie zawsze pamiętano, kogo złoiliśmy. Stanisław Staszic, który w 1804 roku odwiedził Psie Pole, twierdził, że Turków, a dziewiętnastowieczny aktor Kazimierz Skibiński uznał, że chodzi o zwycięstwo Zamoyskiego nad Maksymilianem. No ale po wypiciu trzydziestu butelek porteru mogło mu być wszystko jedno, kto kogo lał.

Jednak w czasach PRL-u takich pomyłek nie tolerowano. Daliśmy odpór nawale germańskiej, Bolesław Krzywousty samego króla Henryka V upokorzył, miejscowe Azory miały się czym pożywiać. W podręcznikach szkolnych bitwa na Psim Polu zajęła honorowe miejsce. I znów stała się przyczyną wojny z Niemcami.

Do problemu psów w stosunkach polsko-niemieckich wrócił Włodzimierz Cimoszewicz jako minister spraw zagranicznych. Chwaląc Komisję Podręcznikową (przy okazji wręczenia im Nagrody Polsko-Niemieckiej), wspomniał, że do rozpoczęcia jej prac niemieccy uczniowie dostawali dyletancki obraz historii, a polscy - przeideologizowany. Z mitami w rodzaju Psiego Pola.

Choć pochwała była trochę na wyrost, Krzysztof Ruchniewicz zapewnia, że w najnowszych podręcznikach historii Psiego Pola nie ma. - Chyba że nauczyciel chce o nim opowiedzieć jako o efekcie nie najlepszych stosunków polsko-niemieckich - mówi.

Bo Psie Pole Niemców uwiera. Kilka lat temu wyszła w Polsce książka niemieckiego dziennikarza Thomasa Urbana "Od Krakowa po Gdańsk. Wędrówka przez dzieje polsko-niemieckie". Autor, omawiając tysiącletnie dzieje Wrocławia na 40 stronach, bitwie na Psim Polu poświęcił osobny rozdział. "W polskich podręcznikach szkolnych jeszcze dziś wymienia się tę bitwę, nie wskazując na brak historycznych dowodów. Pewne jest tylko, że król Henryk pojawił się ze swoim wojskiem pod bramami miasta, lecz po krótkim czasie oddalił się stamtąd. Niemieccy historycy są zdania, że nazwa miejscowości Psie Pole (...) pochodzi od książęcego wybiegu dla psów, istniejącego tam prawdopodobnie w średniowieczu" - wyjaśnił Polakom.

Biskup zawsze mówi prawdę

Na szczęście bitwa znalazła godnego obrońcę w Normanie Daviesie, który w monografii Wrocławia napisał znamiennie zdanie: "Zwycięstwo na Psim Polu zagwarantowało wszakże Polsce niepodległość na ćwierć wieku". W tej sytuacji wojowie Bolesława Krzywoustego powinni już konie czyścić, do bitwy się sposobić.

Prof. Rościsław Żerelik, historyk z Uniwersytetu Wrocławskiego, też mówi, że mogą się szykować. - Skoro oglądamy wojny gwiezdne, nie zaszkodzi obejrzeć bitwy na Psim Polu - mówi. I chce uciąć dalszą dyskusję, bo uważa, że nie ma o czym.

Ale jest o kim. O biskupie Wincentym Kadłubku. To on wygrał za nas bitwę z Niemcami. To on ją opisał jako pierwszy prawie sto lat później i to w konwencji horroru. Oskara za scenariusz miałby dziś na pewno. "Skąpe tedy i rozbite ich resztki pozbierała smutna Lemania, życie cesarza za łaskę, a ucieczkę za triumf poczytując. Na dowód tego istnieje jeszcze nazwa [owego] miejsca, zbiegła się tam [bowiem] niezmierna sfora psów, które pożerając tyle trupów wpadły w jakąś szaloną dzikość, tak, że nikt nie śmiał tamtędy przejść, i dlatego owo miejsce nazywa się Psim Polem" (przeł. Brygida Kurbis) - oznajmił mistrz Kadłubek i zawładnął wyobraźnią milionów.

I nie jest ważne, że współczesny Bolesławowi Krzywoustemu kronikarz Gall Anonim słowem się nie zająknął o Psim Polu. Że w niemieckich źródłach też nie ma wzmianki o klęsce (a takowych nikt nie wstydził się opisywać).