Żona Doktora Śmierć

Do historii przeszła jako żona swojego męża. W większości encyklopedii hasła z jej biografią nie ma. W tych, w których się znalazła, pierwsze zdanie po nazwisku Clary Immerwahr-Haber brzmi: "żona laureata Nagrody Nobla w dziedzinie chemii Fritza Habera". Nawet kiedy popełniła samobójstwo, nie była w stanie przelicytować legendy męża. Bo Clara zabiła tylko siebie, a Fritz kilkadziesiąt tysięcy ludzi

Clara Haber zastrzeliła się z wykradzionego mężowi pistoletu, gdy dowiedziała się, że gaz wyprodukowany przez Fritza zabił w kwietniu 1915 roku pod Ypres pięć tysięcy Francuzów, a drugie tyle doprowadził do paraliżu. Gazowi użytemu pod belgijskim miasteczkiem nadano później nazwę "iperyt".

Była pierwszą kobietą z tytułem doktorskim w historii Uniwersytetu Wrocławskiego, jedną z pierwszych w całych Niemczech. Dziś taka informacja nie budzi żadnych emocji. W 1900 roku kobieta z tytułem doktorskim była czymś egzotycznym. W Niemczech pierwsze kobiety pojawiły się na wyższych uczelniach dopiero w 1895 roku. Clara trafiła na uniwersytet rok później.

Była, jak mąż, chemikiem, więc wiedziała, do czego prowadzą badania Fritza. Próbowała przekonać go, że powinien przerwać swoje prace. Uważała, że nauka nie może służyć zabijaniu, nazwała prace męża "barbarzyństwem i naukową perwersją". Fritz nie miał wątpliwości: jego żona jest zdrajczynią ojczyzny, której on stara się służyć jak najlepiej.

Strzał oddany w ogrodzie za domem usłyszał ich 13-letni syn Hermann. Clara umarła po dwóch godzinach, Fritz następnego dnia wyjechał. Cenzura wojenna zadbała, żeby informacje o prawdziwych powodach śmierci Clary nie przedostały się do wiadomości publicznej.

Kobieta z obciętymi włosami

Urodziła się w podwrocławskiej wsi Polkendorf (dziś osiedle Wojszyce) w 1870 roku. Była najmłodsza z czworga rodzeństwa. Otrzymała edukację taką, na jaką mogła liczyć wtedy młoda niemiecka kobieta. Zimą razem ze starszymi siostrami chodziła do szkoły dla dziewcząt, latem do domu przychodzili korepetytorzy.

Kiedy zdradziła się z zainteresowaniem chemią i fizyką, nauczyciele zwrócili jej uwagę, że bardziej przydadzą jej się przedmioty związane z przyszłą rolą żony i matki. Siostry Clary, Elli i Rose, planowały szybkie zamążpójście. Clara zazdrościła bratu, który mógł chodzić do gimnazjum i przygotowywać się do studiów.

Miała już 26 lat, kiedy wreszcie pozwolono jej przysłuchiwać się uniwersyteckim wykładom. Ale żeby rozpocząć studia, musiała poddać się egzaminom, których nie wymagano od mężczyzn. Okazała się zdolnym chemikiem. Była tylko trzy lata młodsza od Polki Marii Skłodowskiej, ale Maria miała więcej szczęścia. Ukończyła gimnazjum dla dziewcząt i wyjechała na studia do Paryża, gdzie uniwersytety otworzono przed kobietami szybciej.

Na uczelni musiała walczyć z szefem wydziału prof. Küsterem i studentami mężczyznami. Profesor uważał, że kobiety są za głupie, żeby poradzić sobie na wyższej uczelni, studenci wyszydzali ambicje Clary. Nie pomogło nawet obcięcie włosów, żeby upodobnić się do mężczyzn.

Dopiero przyjście do Wrocławia prof. Richarda Abegga, gdańszczanina, autora podręcznika chemii nieorganicznej i fanatyka lotnictwa (zginął w 1910 roku podczas lotu balonem), wszystko zmieniło. Rok starszy od Clary Abegg poradził jej zajęcie się badaniami rozpuszczalności soli metali ciężkich i został promotorem jej rozprawy doktorskiej.

W 1900 roku, mimo sprzeciwów prof. Küstera, obroniła pracę na najwyższy możliwy stopień "magna cum laude". Została laborantką w pracowni prof. Abegga. To było jedyne miejsce, na jakie mogła liczyć kobieta na niemieckim uniwersytecie.

Maria Skłodowska zdała egzaminy wstępne na Sorbonę w 1891 roku. Doktorem fizyki została trzy lata później niż Clara.

Egzaltowany zarozumialec

Fritza Habera poznała na tańcach.

Oboje pochodzili z zamożnych rodzin żydowskich. Clara była wnuczką wrocławskiego kupca Dawida i córką chemika Philipa Immerwahra. Pradziadek i dziadek Fritza byli znanymi wrocławskimi kupcami i członkami gminy żydowskiej, a ojciec przez 12 lat był radnym miejskim.

Fritz chciał żenić się jak najszybciej, ale Clara nie była przekonana, czy to dobry kandydat. A jej rodzice chcieli też wiedzieć, jak starszy od ich córki zaledwie o dwa lata Fritz, bez wykształcenia i pracy, zamierza utrzymać siebie i żonę. Najlepsza przyjaciółka Clary, Lisa Meffert, oceniła, że kandydat na narzeczonego jest być może mądry, ale to egzaltowany zarozumialec. Odtrącony Fritz wyjechał do Berlina.

Kiedy po latach spotkali się ponownie, Fritz mógł już zaimponować młodej kobiecie o ambicjach naukowych. Studiował w Berlinie i Heidelbergu, po studiach podjął pracę w zakładach chemicznych w Mysłowicach na Śląsku, a potem na politechnice w Karlsruhe. W 1896 roku habilitował się (miał zaledwie 28 lat), a dwa lata później opublikował książkę "Grundriss der praktischen Elektrochemie", która przyniosła mu sławę. W Karlsruhe wspólnie z Carlem Boshem opracował techniczną metodę syntezy amoniaku, za którą w 1918 roku otrzymał Nagrodę Nobla. Po latach nazwano Fritza "ojcem nawozów sztucznych" i uznano za twórcę nowoczesnego rolnictwa.